Lisabon

Lisabon

Od lijeva nadesno; Panorama Lisabona sa mostom 25. april, Utvrda São Jorge, Baixa Pombalina, lisabonski tramvaj, Praça do Comércio, Palácio de São Bento, Torre de Belém; Park Nações, Trijumfalna vrata na Praça do Comércio, Stadion Luz, Katedrala, Kolodvor Oriente, Most 25. april, Trg markiza de Pombala, Panorama Lisabona sa utvrde São Jorge; Aerodrom Portela.

Zastava Lisabona
Zastava
Grb Lisabona
Grb
Koordinate: 38°42'N 9°10'W? / ?38.7, -9.167
Država  Portugal
Regija Lisabon
Distrikt Distinkt Lisabon
freguesias Ajuda (ex Nossa Senhora da Ajuda), Alcântara, Alto do Pina, Alvalade, Ameixoeira (ex Funchal), Anjos, Beato, Benfica, Campo Grande, Campolide, Carnide, Castelo, Charneca, Coração de Jesus (ex Camões), Encarnação, Graça, Lapa, Lumiar, Madalena, Mártires, Marvila, Mercês, Nossa Senhora de Fátima, Pena, Penha de França, Prazeres, Sacramento, Santa Catarina, Santa Engrácia (ex Monte Pedral), Santa Isabel, Santa Justa, Santa Maria de Belém, Olivais (ex Santa Maria dos Olivais), Santiago, Santo Condestável, Santo Estêvão, Santos-o-Velho, São Cristóvão e São Lourenço (ex São Lourenço), São Domingos de Benfica, São Francisco Xavier, São João, São João de Brito, São João de Deus, São Jorge de Arroios, São Jose4, São Mamede, São Miguel, São Nicolau, São Paulo (ex Marquês de Pombal), São Sebastião da Pedreira, São Vicente de Fora (ex Escolas Gerais), Sé i Socorro.
Vlast
 - Predsjednik Assembleia Municipal António Costa
Površina
 - Ukupna 84.8 km²
Visina 2 - 199 m
Stanovništvo (2011.)
 - Urbano podrucje 545 254[1]
 - Podrucje utjecaja 2 100 00
Poštanski broj 1149-014
Pozivni broj (+351) 21 XXX-XXXX
Službena stranica Município de Lisboa
Karta

Lisabon

Lisabon na karti Portugala

Lisabon (portugalski: Lisboa) je glavni grad Portugala i istoimenog distrikta, najveci grad i najveca luka u zemlji sa 545 254 stanovnika[1] Grad se smjestio na zapadnoj obali Iberskog poluotoka, nešto prije samog ušca rijeke Tejo u Atlantski ocean.

Lisabon je administrativni, kulturni i privredni centar Portugala, u kom su smješteni vlada sa vecinom ministarstava sa sudstvom. Lisabon je i važni edukacijski , sjedište nadbiskupije i znacajni vjerski centar sa nizom vecih i manjih crkvi, samostana i vjerskih škola.

Historija

Od neolitika do vladavine Rima

Lisabon je jedan od najstarijih gradova na svijetu. Za neolitika, na prostoru grada živjeli su drevni Iberi, od njih su u okolici grada ostali njihovi dolmeni i menhiri. Kelti su naselili Pirinejski poluotok oko 1. milenija pne., vremenom su se izmješali sa starosjedilackim stanovništvom iz te simbioze razvilo se pleme Cempsi. Po jednoj od teorija o nastanku Lisabona, prvo naselje na prostoru grada osnovali su Fenicani, na to ukazuju neki pronadeni arheološki artefekti stari oko 1200. pne. Neki historicari smatraju da se fenicko naselje nalazilo na južnom obronku brda, kod utvrde São Jorge. Po toj teoriji, Fenicanima je prirodna luka u estuariju rijeke Tajo bila idealna medustanica na plovidbi na sjever Evrope, a koristili su je i za trgovinu sa stanovnicima uzvodno uz rijeku Tajo. Njihovo naselje se navodno zvalo Allis Ubbo (sigurna luka), to je jedna od hipotetskih teorija o etimologiji imena grada.[2]

Ostaci fenickih gradevina otkriveni u klaustru lisabonske katedrale

U novije vrijeme, fenicki ostaci iz 8. vijeka pne. pronadeni su i na nalazištu ispod katedrale Sé de Lisboa, ali vecina suvremenih historicara[3] misli da tu nije bilo nikakvog fenicanskog naselja, vec smatraju da je tu postojalo naselje autohtonog stanovništva -opidum, kaka su to Rimljani uobicajeno zvali, koje je imalo razvijenu trgovinu s Fenicanima, zbog toga ima dosta fenicke keramike na arheološkim nalazištima.

Anticki geograf Pomponije Mela, rodom iz Hispanije, zabilježio je ime tog naselja na latinskom, kao Ulyssippo, kasnije je Plinije Stariji naveo to naselje kao "Olisippo", misleci da je to legendarni Olissipo (???ss?p?) ili Olissipona (???ss?p??a).[4] koju je u nekim verzijama mita o Odiseju, osnovao sam Odisej, lutajuci nakon osvajanja Troje prema rodnoj Itaci. Po toj verziji Odisej je jedan dio svoje kalavarije imao na Atlantiku (tu teoriju danas zagovara Théophil Cailleux[5]).

Od rimske do maurske vladavine

Poslije poraza Hanibala, za punskih ratova, Rimljani su zauzeli Hispaniju, nakon pobjede Scipiona Starijeg nad Kartažanima u istocnoj Hispaniji. Pacifikaciju zapada proveo je konzul Decim Junije Brut Kalaik. On je dogovorio savez sa gradom Olissipom, koji je poslao vojsku da se uz rimske legije bori protiv keltskih plemena na sjeverozapadu. Zauzvrat je Olissipo ukljucen u imperij kao municipium u novoosnovanu privinciju Luzitaniju (glavni grad - Emerita Augusta, današnja Mérida u Španjolskoj). Oko 205. pne. grad je prezvan u Felicitas Julia (Municipium Cives Romanorum), sa statusom civitasa, a to je znacilo samoupravu u radiusu od 50 km, izuzece od poreza i rimsko gradanstvo za njegove stanovnike. [6] Napadi Luzitanaca tokom cestih pobuna iducih vijekova iscrpljivali su grad te su zbog izgradene zidine. U vrijeme vladavine cara Augusta, u gradu je izgraden veliki teatar, terme (ispod današnje Rua da Prata), hramovi Jupitera, Dijane, Tetije i Kibele, hram posvecen caru, veliku nekropolu ispod Praça da Figueira; veliki forum i druge gradevine kao insule (višekatne stambene zgrade) u podrucju današnjeg kvarta Alfama i Baixe. Dobar dio tih arheoloških nalaza, otkriven je sredinom 18. vijeka, nakon velikog potresa, kad su se rašcišavale porušene zgrade za izgradnju novih, a i zbog mode koja je tad zahvatila svijet, nakon otkrica Pompeja.

Rimskim gradom Felicitas Julia upravljao je oligarhijski savjet u kojim su dominirale dvije porodicne dinastije, Juliji i Kasiji. Olissipo je bio bogat grad, nadaleko cuven po garumu, ribljem umaku kojeg je cijenila rimska elita, on se izvozio amforama u Rim i druge gradove carstva. Vino, sol, i cuveni brzi konji takoder su bili cijenjeni proizvodi. Felicitas Julia bila je dobro povezana s ostala dva velika grada zapadne Hispanije, Bracarom Augustom (današnja Braga u Portugalu) i glavnim gradom Luzitanije Emeritom Augustom. Luka Felicitas Julie postala je posrednik u trgovini s novim rimskim provincijama u Britaniji (narocito s Cornwallom) i Porajnju i duž rijeke Tajo duboko u unutrašnjost Hispanije. U tadašnjoj Sretnoj Juliji živjela je i velika grcka kolonija trgovaca i robova.

Olissipo je kao i vecina velikih rimskih gradova, bio je središte širenja kršcanstva, iz tog vremena zna se za nekoliko mucenika ubijenih za vrijeme progona kršcana, medu kojima su najpoznatiji Maxima, Verissimus i Julia. Prvi poznati biskup u gradu bio je São Manços (oko 36.) a najpoznatiji São Gens koji je umro kao mucenik oko 300.

Pred kraj rimske vladavine, Olissipo je trpio od ucestalih provala sarmatskih Alana i germanskih Vandala, koji su zavladali tim djelom od 409. do 429. Germanski Svevi, osnovali su svoje kraljevstvo Gallaecia (pretežno na teritoriju današnje Galicije) s glavnim gradom u Bragi od 409. do 585., takoder su duže vrijeme kontrolirali Lisabonsku regiju. 585., Kraljevstvo Sveva prikljuceno je germanskom vizigotskom Kraljevstvu Toleda, koje je obuhvacalo cijeli Pirinejski poluotok. Lisabon se tada zvao Ulishbona.

Maurska vladavina

Utvrda São Jorge Sv Juraj

Ulishbonu su osvojili Mauri 6. augusta 711., za njihove vladavine grad se zvao zvao al-Išbunah (arapski: ????????). Išbunah je bio prosperitetan trgovacki grad, njegovi maurski gospodari, izgradili su brojne džamije, kojekakve druge gradevine i nove zidine na utvrdi São Jorge, danas poznate kao Cerca Moura. Grad je zadržao raznoliko stanovništvo, ukljucujuci Kršcane, Berbere, Arape, Židove i Sakalibe.

Opsada Lisabona 1147.

Maurski utjecaj je još vidljiv u Alfami, najstarijem dijelu grada, koji je ostao djelomicno neoštecen nakon potresa 1755. i samo ime tog kvarta ima porijeklo u arapskom "al-hamma" (hamam, kupatilo, fontana).

Nakratko za vrijeme vladavine emirata tzv - taifa, Išbunah je bio glavni grad Regulo Eslavo Taife Badajoza, a nakon tog i nezavisna taifa kojom su vladali Abd al-Aziz ibn Sabur i Abd al-Malik ibn Sabur, sinovi Sabura al-Jatiba (Sabura -Slavena koji je ranije bio u službi kalifa iz Kordoba Al-Hakama II. Za vrijeme portugalske reconquiste, kralj Afonso I. oslobodio je Lisabon 1147. Vecina maursko - arapskih stanovnika pobjegla je iz grada, a oni koji su ostali preobraceni su na [Rimokatolicka Crkva|katolicizam]] ili prognani, dok su džamije pretvorene u crkve.

Od srednjeg vijeka do portugalskog kraljevstva

                        Pogled na trg Rossio (Praça dom Pedro IV.)                           illustracija Trga Rossio iz 1598.

Prvi kraljevski foral (povelju o osnivanju lokalne vlasti), Lisabon je dobio 1179. Slijedecih gotovo tri stotina godina, Lisabon je stalno trpio od iznenadnih pljackaških napada, koji su dolazili brodovima iz Al-Andalusa. U jednom od takvih napada 1189., almohadski kalif Jakub al-Mansur (1184.-1199.) zarobio je 3 000 žena i djece.[7] Radi svoje geografske pozicije u sredini zemlje, Lisabon je postao 1255. glavni grad Portugala, i od tada glavno politicko, ekonomsko i kulturno središte zemlje.

Prvi portugalski univerzitet, osnovan je 1290. u Lisabonu za vladavine Dinis I. kao Estudo Geral (opci studij). On se nekoliko puta seljakao u Coimbru, pa nazad u Lisabon, dok nije definitivno premješten u Coimbru 16. vijeku.                                                                                                                                                                                           

Pri kraju srednjeg vijeka, grad se znatno proširio i postao znacajna luka izmedu sjeverne Evrope i Mediterana.

Vecina portugalskih ekspedicija u doba velikih otkrica od 15.. do 17. vijeka, kretala je iz Lisabona , ukljucujuci i put Vasca da Game u Indiju. Lisabon je u dva navrata 1497. i 1506., bio poprište velikog židovskog egzodusa, tad je na hiljade marana (Sefarda nasilno preobracenih na kršcanstvo) masakrirano.[8] Zlatno doba Lisabona bio je 16. vijek , tad su se u punom sjaju vratili sva ulaganja i sve plovidbe poduzete u prijašnjim vremenima. Grad je postao evropski centar za trgovinu s Afrikom, Indijom, dalekim istokom i kasnije Brazilom, zaradujuci enormno na egzoticnim mirodijama, slonovaci, robovima, šeceru, svili i drugoj rijetkoj robi. Lisabon je zamjenio Veneciju i postao najbogatiji grad Evrope. To je bilo doba kicenog Manuelinskog stila, u kom su podignuta dva znacajna spomenika iz 16. vijeka Torre de Belém i Mosteiro dos Jerónimos, oba uvrštena na popis mjesta svjetske baštine UNESCO-a.

Sretno razdoblje nije dugo trajalo, nakon dinasticke krize, Portugal je 1580. izgubio svoju nezavisnost i ponovno postao vazalna španjolska zemlja. Nakon revolta iz 1640. koji je izbio u Lisabonu, zbacen je s trona Filip IV. i obnovljena portugalska samostalnost. Pocetkom 18. vijeka, Portugal više nije imao monopol na trgovinu sa dalekim istokom, njegove kolonije jednu za drugom otimali su Holandani i Englezi, ali su još uvijek imali Brazil, tako da je zlato iz te zemlje omogucilo kralju Joãu V. financiranje gradnje nekoliko baroknih crkava i teatara u gradu.

Potres 1755 

Glavni clanak: Potres u Lisabonu 1755.

Bakrorez sa prikazom posljedica potresa u Lisabonu 1755.

I prije tog velikog [[potresa, Lisabon se više puta tresao, nekoliko puta 1. vijeku, zabilježeno je da se 8 puta zatresao u 14. vijeku, 5 puta u 16. vijeku (1531. je srušeno 1500 zgrada a 1597. su nestale tri ulice), ali pravi katastrofalni pogodio ga je 1. novembra 1755., u tom potresu je grad doslovno uništen. Procijenjenjuje se da je poginulo izmedu 30 000 i 40 000 ljudi u samom gradu[9] od tadašnjih 200 000 - 275 000 stanovnika [10][11] a 85% zgrada porušeno.[12]

Lisabon je u to vrijeme bio jedan od najvecih gradova Evrope. U potresu je srušena kraljevska palaca Ribeira i bolnica Hospital Real de Todos os Santos. Ta katastrofa šokirala je ondašnju Evropu, Voltaire je ubrzo nakon tog napisao dugacku poemu, "Poême sur le désastre de Lisbonne", koju spominje u svom romanu Candide iz 1759. (mnogi smatraju da je njegova kritika optimizma bila nadahnuta potresom u Lisabonu). Potres i cunami nakon njega, nije pogodio samo Lisabon, vec i gotovo cijeli južni Portugal. U Setúbalu, 30 km južno od Lisabona, voda je dosegla prvi kat zgrada. Velikog razaranja bilo je i kod Algarve u južnom Portugalu, gdje je cunami razrušio neka od obalnih utvrdenja, a u nižim predjelima srušio kuce. U nekim predjelima valovi su bili viši od 30 m.

Spomenik markizu Pombalu na istoimenom trgu

Nakon potresa, Lisabon je obnovljen po zamisli tadašnjeg kraljevog prvog ministra Markiza Pombala koji je iz temelja podigao novi centar grada na ravnici - Baixu (bajšu) zbog tog se on zove i Baixa Pombalina . Umjesto obnove srednjevjekovnih gradevina, Pombal je odlucio srušiti sve preostale polusrušene objekte i izgraditi središte grada u skladu s tadašnjim modernim (baroknim) urbanistickim pravilima i podigao ravne široke avenije, a uz njih nanizao skladne palace.

19. vijek

Na pocetku 19. vijeka Portugal su kao i cijeli Iberijski poluotok okupirale napoleonske trupe, natjeravši kralja Joãa VI. u privremeni egzil u Brazil. Nakon tog je uslijedio period borbe za oslobodenje, na kraju tog vijeka grad se poceo širiti izvan Baixe, prema sjevero zapadu, tad je po uzoru na pariški Champs-Élysées 1879. izgradena široka Avenida da Liberdade (na prostoru starog gradskog parka) i otpocela era kavana i kazališta.[1]

Od 1880. pocelo se trgovacko i kulturno središte seliti iz Baixe na obližnje brdo Chiado, po njegovim strmim ulicama nicali su novi ducani i klubovi, kao Grémio Literário kojeg su posjecivali kniževnici Almeida Garrett, Ramalho Ortigão, Guerra Junqueiro, Oliveira Martins]] i Alexandre Herculano, istovremeno nicale su i velike robne kuce sa luksuznom robom, nalik na londonski Harrods ili parišku Galeri Lafayette i otmjene kavane (Tavares, Coffee Chiado)[1]

20. vijek

U Lisabonu je 1908. ubijen kralj Karlos I., a nakon dvije godine izveden republikanski udar, nakon kojeg je raspuštena monarhija i osnovana republika.

Pogled iz zraka na crkvu Santa Engrácia

Lisabonski univerzitet je reobnovljen 1911., u njega su ukljucene sve dotad vec reformirane vjerske i sve dotadašnje više škole (kao Escola Politécnica').

Za vrijeme Drugog svjetskog rata, Lisabon je bio jedna od rijetkih neutralnih i otvorenih evropskih atlantskih luka, tako da je preko nje izbjeglo oko 100 000 ljudi u Sjedinjene Države [13] ali i mjesto žive špijunske aktivnosti. Lisabon je bio scena gdje se dogodila Revolucije karanfila - 1974., koja je oznacila kraj portugalskog korporativnog režima Estado Novo. Veliki požar u kvartu Chiado 1988., dobrano je uzdrmao život metropole. Lisabon je bio evropski glavni grad kulture - 1994. i pozornica Svjetske izložbe Expo '98 na 500. godišnjicu plovidbe Vasca da Game u Indiju. U Lisabonu je potpisan Lisabonski ugovor 13. decembra 2007., koji je stupio na snagu 1. decembra 2009.

Glavna ulica Baixe Rua Augusta, neposredno do trga Praça do Comércio

Geografske karakteristike

Lisabon je najzapadniji glavni grad Evrope, koji se nalazi u središnjem dijelu Portugala, nedaleko ušca rijeke Tejo u Atlantik. Centar Lisabona poput Rima, leži na sedam brežuljaka, s desne strane rijeke Tejo, ali se današnji Lisabon sa svojim novim predgradima rastegnuo nekih 20 km duž uske ravnice uz obalu i na brežuljcima iznad rijeke, i nekih 15 km u brdovitu unutrašnost. Tejo kod Lisabona ima estuarij koji lici na pravi morski zaljev (širine do 30 km) u koji mogu uploviti i najveci brodovi, tako da se uz rijeku (još uvijek) nalaze brojna lucka postrojenja i skladišta, a na brežuljcima rezidencijalna zona. Na zapadu Lisabona prostire se veliki park Park Monsanto (Parque Florestal de Monsanto) na površini od 10 km² , što je skoro 10% Lisabona, zbog tog on spada u vece evropske parkove.

Administrativna podjela grada

Karta administrativne podjela Lisabona

Lisabon je administrativno podjeljen na 4 bairra (kvarta) koji imaju brojeve od 1- 4. i 53 freguesiasa (župa); Ajuda (ex Nossa Senhora da Ajuda), Alcântara, Alto do Pina, Alvalade, Ameixoeira (ex Funchal), Anjos, Beato, Benfica, Campo Grande, Campolide, Carnide, Castelo, Charneca, Coração de Jesus (ex Camões), Encarnação, Graça, Lapa, Lumiar, Madalena, Mártires, Marvila, Mercês, Nossa Senhora de Fátima, Pena, Penha de França, Prazeres, Sacramento, Santa Catarina, Santa Engrácia (ex Monte Pedral), Santa Isabel, Santa Justa, Santa Maria de Belém, Olivais (ex Santa Maria dos Olivais), Santiago, Santo Condestável, Santo Estêvão, Santos-o-Velho, São Cristóvão e São Lourenço (ex São Lourenço), São Domingos de Benfica, São Francisco Xavier, São João, São João de Brito, São João de Deus, São Jorge de Arroios, São Jose4, São Mamede, São Miguel, São Nicolau, São Paulo (ex Marquês de Pombal), São Sebastião da Pedreira, São Vicente de Fora (ex Escolas Gerais), Sé i Socorro.

Lokalno, stanovnici svoje djelove grada najcešce zovu po njihovim starim kvartovskim (bairros) imenima, koji nisu imali jasno odredene granice vec ih povezivala zajednicka historija, kultura, znamenitosti, životni standard ili lokalne istaknute licnosti.

Demografija

Strogi (historijski) centar grada prostire se na relativno malom terenu od 84 km² i ima 545 254 stanovnika[1], ali se Grande Lisboa (Metropolski Lisabon) prostire na 2 750 km², i ima 2 100 000 stanovnika sa gradovima oko Lisabona; Almada, Amadora, Cascais, Loures, Odivelas, Oeiras, Sintra i Vila Franca de Xira, [1] svi oni zajedno sa Lisabonom formiraju širu administrativnu jedinicu Podregiju Lisabon.

Obližnji Cascais i Estoril poznati su po nocnom životu i kojekakvoj zabavi. Gradevine i spomenici, prirodne ljepote i spomenici historijskog znacaja karakteriziraju Sintru i Mafru.

Rast stanovnika grada Lisabona od 1801. do 2004.
1801. 1849. 1900. 1930. 1960. 1981. 1991. 2001. 2004.
203 999 174 900 350 919 591 939 801 155 807 937 663 394 564 657 564 477

Klima

Lisabon ima suptropsko-sredozemnu klimu s blagim zimama i toplim ili vrucim ljetima, on ima najtoplije zime, od svih evropskih metropola, s prosjecnim dnevnim temperaturama od decembra do februara - iznad 15.2 °C i nocnim 8.9 °C. Ljeto traje oko šest mjeseci, od maja do oktobra, premda su i u novembru, martu i aprilu temperature ponekad iznad 20 °C. Prosjecna godišnja temperatura je 17 °C (21 °C danju i 13 °C nocu). Prosjecna godišnja temperatura mora kod Cascaisa je 17.5 °C. U januaru je najhladnije, tad se temperatura krece od 8 - 17 °C po danu, do nocnih 4 - 12 °C, cak je i tad prosjecna temperatura mora 15 °C (ali to je ocean, pa nema velikih oscilacija temperature).[14] U augustu je najtoplije, tad se temperatura krece od 26 - 32 °C (ponekad i iznad), do 18 °C, po noci, tad je prosjecna temperatura mora - 20 °C.[14] Broj sati dnevnog svjetla varira od 10 sati u decembru do 15 sati u junu i julu,[14] što je optimalni evropski omjer. Suncanih sati godišnje je oko 2800, od prosjecnih 4,6 sati dnevno u decembru do 11,4 sati dnevno u julu. Uobicajena ljetna sezona traje oko 6 mjeseci, od maja do oktobra, s prosjecnom temperaturom od 25 °C tokom dana i 16,2 °C po noci. Tri su mjeseca, novembar, mart i april, prelazni mjeseci, s temperaturama koje povremeno prelaze 20 °C, i prosjecnim temperaturama od dnevnih 18,5 °C i nocnih 11,2 °C. Decembar, januar i februar su najhladniji, s prosjecnim dnevnim temperaturama od 15,2 °C i nocnim od 8,9 °C. Kiše padaju uglavnom zimi, a ljeta su najcešce sušna.

[sakrij]Klimatološki srednjaci za Lisabon
mjesec jan-sij feb-velj mar-ožu apr-tra maj-svi jun-lip jul-srp aug-kol sep-ruj okt-lis nov-stu dec-pro godina
srednji maksimum, °C 14.5 15.9 18.2 19.2 21.4 24.8 27.5 27.8 26.2 22.1 18.0 15.2 20.9
srednja dnevna temperatura, °C 11.3 12.6 14.3 15.4 17.4 20.4 22.7 23.0 21.8 18.4 14.8 12.4 17.0
srednji minimum, °C 8.1 9.2 10.4 11.5 13.3 15.9 17.9 18.1 17.3 14.6 11.5 9.5 13.1
oborine, mm 96.8 90.2 51.2 64.7 55.6 17.2 6.1 6.8 28.5 79.8 107.1 121.8 725.8
Izvor: Instituto de Meteorologia[15]

Izgled

Centar Lisabona (pogled s druge obale). Dolje lijevo je Praça do Comércio, gore lijevo Castelo de São Jorge, desno kvart Alfama sa samostanom São Vicente da Fora i crkvom Santa Engrácia

Centar Lisabona (pogled s druge obale). Dolje lijevo je Praça do Comércio, gore lijevo Castelo de São Jorge, desno kvart Alfama sa samostanom São Vicente da Fora i crkvom Santa Engrácia

Lisabon je neobicni grad, stara kolonijalna metropola izbjedjelog sjaja - sa modernim interpolacijama, ali neosporno velikog šarma. U pojedinim dijelovima lici na africke gradove sa šareno dekoriranim zgradama u azulezu keramici, i zbog velikog broja crnih stanovnika iz bivših portugalskih kolonija (koji još uvijek rade najteže poslove). Ali Lisabon ima i svoje brojne portugalske Kineze iz Macaa tako da je pravi kozmopolitski grad.

Arhitektura

Lisabon je prije svega barokni grad, jer je njegov veci dio podignut nakon potresa, ali nije sve nastradalo u potresu, tako da ima nešto romanickih, gotickih i manuelinskih gradevina, kao i historicistickih gradevina koje su podignute u 19. vijeku, i modernistickih i postmodernistickih objekata dignutih posljednjih 20-tak godina.. Isticu se i veliki bulevari ukrašeni spomenicima, posebno u novim kvartovima podignutim od 19. vijeka, kao Avenida da Liberdade, Avenida Fontes Pereira de Melo, Avenida Almirante Reis i Avenida da República.

Kvartovi

        Pogled na ceste i pruge u Alcântari

  Žuti tramvaj u Alfam

Panorama Alfame

Uspinjaca Glória u kvartu Bairro Alt
Alcântara Premda je danas blizu središta grada, Alcântara je nekad bila samo predgrade s farmama i palacama. U 16. vijeku, tu je bio potok kojeg su aristokrati koristili za izlete camcima. Pri kraju 19, vijeka, Alcântara postaje industrijska zona, s mnogo malih tvornica i skladišta. Tokom vremena Alcântara je izgubila sav svoj šarm, vecinu starih zgrada i potok.

Od 1990-ih, kvart postaje središte pubova i diskoteka, jer je to trgovacka zona sa malo stanara, kojima bi nocna buka smetala. Medutim se danas, radi blizine centru grada i pogleda na rijeku (zaljev u tom dijelu), i tu grade stanovi.

 

 

Alfama   je najstariji kvart Lisabona, koji leži na brdu, ispod utvrde São Jorge sve do rijeke Tajo. To je splet krivudavih ulicica, malih parkova sa azulejama iz kojih puca lijepi pogled na Tejo i Baixu, puna relativno malih kuca ukrašenih keramikom (ažuležu), koje su ocigledni arapski uticaj. Do Alfame vozi i tramvaj, ali samo jedna kola jer je uspon strm. Kvart ima ime od arapske rijeci Al-hamma - hamam / kupalište. Po Alfami ima brojnih historijskih mjesta i spomenika, i dosta fado barova i restorana. Za maurske vladavine, Alfama se spuštala do Baixe. Nakon tog u Alfamu se naselio siromašniji sloj, te i danas ima status sirotanskog dijela grada. Veliki potres iz 1755. nije pogodio Alfamu (jer je gradena na stabilnom brdu), tako da je ona ostala slikovit labirint uskih ulicica i malih trgova. Na vrhu Alfame nalazi se utvrda São Jorge, a nešto niže ispod nje katedrala, ostale znamenitosti Alfame su samostan São Vicente de Fora, crkva Santo António, vidikovac Santa Luzia Belvedere i ulica Largo das Portas ao Sol. Bairro Alto Bairro Alto (gornji kvart) nalazi se na istoimenom brežuljku u centru Lisabona, to je nekad bila rezidencijalno-trgovacka zona, a danas je pretvorena u centar nocnog života i okupljalište mladih, jer su se tu od 1990-ih poceli otvarati barovi i kafeji za mlade. Za salazarovih vremena, po Bairro Altu bili su smješteni uglavnom restorani, koji su imali programom u kojem je bio nastup nekog Fado orkestra sa pjevacem / pjevacicom, i nastupom portugalskih plesaca, ali i kvart jeftinih krcmi. Takvih lokala još uvijek ima po Bairru Altu ali oni polako uzmicu pred lavinom lokala za mlade.

 

Praça de Luís de Camões u Chiadu
Baixa (Bajša) Estrela   Bazilika da Estrela Chiado
Središte grada je barokni kvart Baixa (Bajša) ili Baixa Pombalina (Pombalova Bajša - jer je izgradena za njegovog mandata). To je lisabonski donji grad izgraden vecim djelom nakon katastrofalnog potresa 1755. Baixa Pombalina je jedan od prvih primjera gradnje otporne na potres. Izdržlivost buducih gradevina na potres, ispitivana je tako, da su gradene makete, pored kojih su stupali vojnici - tako se simulirala trešnja. Pombalinske gradevine imaju i "Pombalinski kavez", simetricni drveni okvir za raspršivanje snage potresa, i medukatne zidove, gradene više od krovnih greda radi onemogucavanja širenja požara. Estrela je kvart na zapadu Lisabona, u kojem je najveca znamenitost velika barokno-neoklasicka Basílica da Estrela sa svojom ogromnom kupolom, smještena je na brdu s pogledom na grad. Stilom podsjeca na Palácio Nacional de Mafra. Druga znamenitost Estrele je palaca São Bento u kojoj zasjeda portuglaski parlament.

Od 7. decembra 2004. Baixa je na pristupnoj listi Unesca kao potencijalna lokacija Svjetske baštine. Glavna atrakcija Baixe su dva velika pombalovska trga Praça do Comércio (Trgovacki trg na samom ulazu u kvart i grad sa rijeke) i Rossio. Pored ta dva trga, tu su i crkve; Nossa Senhora da Conceição Velha sa lijepom manuelinskom fasadom, São Domingos, trg Restauradores i ajfelijanski željezni toranj sa liftom i vidikovcem - Elevador de Santa Justa, izgraden 1900. - 1902. koje povezuje Baixu i Chiado (gornji grad).

Chiado je trgovacki kvart sa nizom starih i novih robnih kuca, ducana i kavana, koncentriranih u ulicama Carmo i Garrett podignut krajem 19. vijeka zapadno od Baixe. Najpoznatija kavana u Chiadu je A Brasileira, cuvena po tome jer je u nju navracao pjesnik Fernando Pessoa. U Chiadu ima dosta muzeja i teatara. Nekoliko zgrada uništeno je u požaru 1988., dogadaju koji je duboko pogodio zemlju. Desetgodišnjim projektom obnove, pod koordinacijom arhitekta Álvara Siza Vieire, opožarena zona je danas potpuno obnovljena. U Chiadu se nalazi i bogato ukrašena crkva São Roque.

 

 

Belém

Glavni clanak: Santa Maria de Belém

Službeno ime ovog kvarta je Santa Maria de Belém ali ga svi zovu skraceno Belém, on je udaljen oko 6 km od centra grada u pravcu zapada. Njegovo ime Belém je portugalski naziv za daleko slavniji Betlehem u Palestini po kome je dobio ime.

Belém je u 15. i 16. vijeku bio hodocasnicko mjesto, daleko od grada poznat kao kultno mjesto, na koje su mnogi portugalski moreplovci bacili posljednje poglede napuštajuci domovinu u riskantnim ekspedicijama, medu njima se posebno istice put Vasca da Game u Indiju 1497. U Belému se nalaze i bivše kraljevske palace Palácio Nacional de Belém (17.-18. vijek), i Palácio Nacional da Ajuda zapocet 1802. ali nikada dovršen, danas su rezidencija predsjednika Portugala i muzej. Najveca atrakcija Beléma bez premca je Torre de Belém, koji je postao ikona - Lisabona. Izgraden je pri kraju vladavine kralja Manuela I. (1515]].-1520.) na malom otoku u rijeci Tejo kao utvrda za odbranu lisabonske luke i grada.

Praça do Império i Mosteiro dos Jerónimos, lokalitet svjetske baštine UNESCO-a

Mosteiro dos Jerónimos je druga velika atrakcija Beléma (uvrštena na listu svjetske baštine), njegova gradnja zapocela je 1502. po nalogu kralja Manuela I., kao spomenik na uspješnu ekspediciju Vasca da Game u Indiju (koji je u samostanu i pokopan), financirana je od poreza na trgovinu istocnjackim mirodijama koje su nosile odlican profit. Danas su u krilima samostana smješteni su Nacionalni arheološki muzej (Museu Nacional de Arqueologia) i Pomorski muzej (Museu da Marinha).

Salazarovski Padrão dos Descobrimentos (Spomenik otkrica)

Nedaleko od Torre de Beléma na samoj obali rijeke nalazi se Spomenik otkrica (Padrão dos Descobrimentos) betonski monolit od 52 metra, podignut za salazarovog režima 1960. povodom 500. godišnjice smrti Henrika Moreplovca. Na monolitu se nalazi stilizirani pramac broda sa statuama brojnih portugalskih pomoraca-istraživaca, koje predvodi osobno Henrik Morepolovac. Centar Beléma je Praça do Império, park s velikom središnjom fontanom podignut 1940. Zapadno od parka smješten je moderni Kulturni centar Belém (Centro Cultural de Belém), izgraden povodom portugalskog predsjedanja Evropskom unijom 1992., u kojem se nalazi i Muzej dizajna (Museu do Design). Drugi veci trg u Belému, Praça Afonso de Albuquerque, nalazi se oko 500 m istocno. Dobar dio muzeja u Belému osnovan je za vladavine Salazara povodom izložbe Belém Expo 1940., izmedu ostalih i Museu do Centro Científico e Cultural de Macau (Kulturni centar Macao) i Museu de Arte Popular (Muzej narodne umjetnosti) Museu da Electricidade (Muzej struje), Museu do Centro Científico e Cultural de Macau (Macau Cultural Museum), Museu de Arte Popular (Folk Art Museum) i Museu Nacional dos Coches (Muzej kocija). Iz Beléma je najstariji portugalski sportski klub Belenenses osnovan 1919. Rua de Belém je glavna ulici u kvartu po kojoj vozi tramvajska linija 15, u njoj se nalazi 160 godina stara slasticarna u kojoj se može nabaviti poznati kolac pastel de Belém (lisnato tijesto ispunjeno kremom).

Park Nações (Park nacija)

Stanica Gare do Oriente u kvartu Parque das Nações

Parque das Nações je najnoviji lisabonski kvart izgraden za Expo '98 na mjestu starih lucko industrijskih postrojenja uz rijeku, to je ujedno bio program urbanisticke obnove tog dijela Lisabona, kvart je dobio ime tek nakon Expa. On je i podizan tako da su svi izložbeni paviljoni, nakon izložbe dobili druge javne namjene, dok je jedan dio zadržan za Lisabonski sajam, tako da se na tom prostoru danas nalazi trgovacki centar, par multifunkcionalnih dvorana za velike sportske i koncertne spektakle, Teatro Camões, nekoliko hotela, brojne poslovne zgrade, citav sklop stambenih zgrada i obiteljskih kuca u nizu, sportsko rekreacijski centar sa bazenima i marina sa 600 vezova. Jedna je od glavnih atrakcija ovog kvarta je postoderna stanica metroa Gare do Oriente, španjolskog arhitekta - Santiaga Calatrave.

Znamenitosti

Katedrala Sé de Lisboa

Tvrdava São Jorge

Medu brojnim znamenitostima vrijedi istaknuti tvrdavu São Jorge, koja dominira vizurom grada na vrhu brda od 110 m. Na istom je mjestu postojala utvrda još u doba Rimljana, kasnije je pregraduju i koriste Mauri, a od 1300. godine pa do 1511. bila je i sjedište portugalskih kraljeva. Tvrdava je pretrpjela velika oštecenja u potresu 1755. godine, te je restaurirana tek za salazarove vladavine od 1938. do 1940.

Posebno je zanimljiv stari maurski kvart Alfama s romanicko-gotickom katedralom Sé Patriarcal iz 12. vijeka, kasnorenesansnom crkvom Igreja de São Vicente de Fora i Panteonom. Za Lisabon su karakteristicne kuce sa šarenim fasadama od dekorativnih keramickih plocica - azulejo kojima su po arapskoj modi prekrivene fasade cijelih zgrada. Neobicni su i podni mozaici od granitnih kocaka u dvije tri nijanse

U donjem gradu - Baixa, reprezentativni su trgovi Praça do Comércio veliki ulazni trg na južnom ulazu u grad i Praça de Dom Pedro IV zvana Rossio s monumentalnom zgradom Nacionalnog teatra (1842.-1846.) i obližnjim kolodvorom Rossio, gdje se smjestio poslovni i bankarski centar grada. U neposrednom se susjedstvu nalazi i pitoreskni kvart - Chiado.

Neogoticki toranj-lift Santa Justa

Jedan od zaštitnih znakova Lisabona (uz Torre de Belém) je Elevador de Santa Justa, lift u obliku tornja, izgraden prema projektu Raoula Mesniera du Ponsarda (suradnika Gustave Eiffela) koji spaja donji grad (Baixu) s gornjim gradom Bairro Alto - boemskom cetvrti prepunom restorana, kavana, galerija i trgovina. U tom dijelu grada interesantna je crkva São Roque s kapelom São João Baptista (sv. Ivan Krstitelj) .

Spomenik Kristu kralju - Cristo-Rei stoji na suprotnoj strani rijeke u novom kvartu Almada. Raširenih ruku, s pogledom na cijeli grad, podsjeca na Kip Krista Iskupitelja u Rio de Janeiru. Izgraden je nakon Drugog svjetskog rata kao znak zahvalnosti Portugala što je bio pošteden ratnih razaranja.

Parque Eduardo VII, je drugi najveci park u gradu nakon Parque Florestal de Monsanto, on se nalazi u produžetku Avenide da Liberdade. Ispocetka se zvao Parque da Liberdade, preimenovan je u novo ime u cast britanskog kralja Edvarda VII. koji je Lisabon posjetio 1903. Park ima vrlo egzoticno i raznoliko bilje u zimskom vrtu (Estufa Fria).

Izvan grada u predgadu Belém nalazi se kraljevska ljetna rezidencija - dvorac Queluz iz 1747. i dva spomenika na UNESCO-voj listi svjetske kulturne baštine; bivši hijeronimitski samostan iz 16. vijeka Mosteiro dos Jerónimos i slavni Torre de Belém iz 1515. - 1521.

Kultura

Teatro Nacional D. Maria II. na trgu Rossio

U Lisabonu djeluje Teatro Nacional de São Carlos od 1793. u sklopu tog teatra djeluje i gradska Opera, Teatro Nacional D. Maria II. od 1846. , te niz manjih klasicnih i suvremenih teatarskih kuca za svaciji ukus. Muzeji i galerije su svjetskog ranga, posebno su vrijedni; privatna zbirka iz ostavštine Gulbenkiana sa antologijskim djelima suvremene umjetnosti 20. vijeka, te muzeji Museu Nacional de Arte Antiga i Museum Calouste. Poznati lisabonski muzeji su; Nacionalni muzej anticke umjetnosti (Museu Nacional de Arte Antiga), Nacionalni muzej Azuleja - tradicionalna portugalska keramika (Museu Nacional do Azulejo), Muzej Calouste Gulbenkian (Museu Calouste Gulbenkian) s raznim kolekcijama anticke i moderne umjetnosti, Lisabonski oceanarij (Oceanário de Lisboa), drugi najveci oceanarij na svijetu, Nacionalni muzej nošnji i mode (Museu Nacional do Traje e da Moda), Muzej zbirke Berardo (Museu Colecção Berardo) pri Kulturnom centru Belém, Muzej elektrike (Museu da Electricidade), Nacionalni muzej kocija (Museu Nacional dos Coches) s najvecom kolekcijom kraljevskih kocija u svijetu, Muzej farmaceutike (Museu da Farmácia) i Muzej orijenta (Museu do Oriente).

Teatro Nacional de São Carlos

Svakog se juna se na ulicnim narodnim proslavama od pet dana, slavi uspomena na Svetog Antuna Padovanskog (Santo António), sveca rodenog u Lisabonu. Za razliku od njega stvarni lisabonski svetac zaštitnik Vincent od Zaragoze, cije se relikvije cuvaju u lisabonskoj katedrali, nema procesije.

U Lisabonu se održava Medunarodni festival dokumentarnog filma,[16] Arte Lisboa – sajam moderne umjetnosti,[17] Festival dos Oceanos,[18] Festivais de Órgão - medunarodni festival orgulja,[19] MOTELx – medunarodni festival Horror Filma,[20] Lisbon Village Festival,[21] Festival Internacional de Máscaras e Comediantes, Lisboa Mágica – svjetski festival ulicne magije, Monstra – festival animiranog filma, Lisabonski sajam knjiga,[22] Peixe em Lisboa – kulinarski sajam,[23] Feira Internacional do Artesanato - medunarodni sajam rukotvorina,[24] Photo Marathon, IndieLisboa – medunarodni festival nezavisnog filma,[25] Alkantara Festival,[26] Temps d´Images Festival[27] i Jazz in August festival.[28]

U Lisabonu je cetiri puta (2004., 2006., 2008., i 2010.) održan Rock in Rio, jedan od najvecih svjetskih pop-rock festivala. Godišnji glazbeni dogadaji u metropolitanskoj zoni ukljucuju i festivale Optimus Alive! i Super Bock Super Rock.

U gradu se takoder održava i Lisabonski arhitektonski trienale (Trienal de Arquitectura de Lisboa),[29] Moda Lisboa,[30] ExperimentaDesign – bienale dizajna[31] i LuzBoa – bijenale svjetla.[32]

Fado

Glavni clanak: Fado

Fado znaci sudbina, to je muzicki žanr - po mnogocemu slican americkom bluesu, neraskidivo vezan uz Lisabon, u kom je nastajao od 1820e (ali je vjerojatno imao raniju genezu). Danas ima status portugalske narodne muzike, karakteriziraju ga sjetne melodije i melankolicni tekstovi, o nedacama malog covjeka, kao i nostalgicni tekstovi o moru, svijetu koji nestaje. Usko je vezan uz saudade, teško prevodivu portugalsku rijec koja se uglavnom tumaci kao mucna nostalgija ili cežnja. Neki analiticari tvrde da je fado nastao kao mješavina muzickih uticaja koje su donijeli africki robovi sa tradicionalnom muzickom ostavštinom Portugala, na koju su veliki uticaj ostavili Mauri.

Generalno postoje dvije linije fada, lisabonski i onaj iz coimbre. Lisabonski stil je popularniji dok je onaj iz Coimbre profinjeniji. Fado je i danas popularan u Portugalu i izvode ga mnogi poznati muzicari poput Misie.

Ekonomija

Dokovi duž rijeke u Alcântari

Lisabonska regija je najbogatija regija u Portugalu, sa BDP-om koji je cak iznad prosjeka EU BDP-a po glavi stanovnika, stvara 45% portugalskog BDP-a. Lisabonska ekonomija uglavnom se temelji na uslugama. Vecina sjedišta multinacionalnih kompanija koncentrirano je u podregiji Velikog Lisabona, posebno u Oeirasu. Lisabonska metropolitanska zona vrlo je industrijalizirana, posebno na južnoj obali rijeke Tejo. Stalni ekonomski rast regije, svake godine rezultira vecim BDP-om po glavi stanovnika: 22 745 (2004.)[33], 23 816 € (2005.)[34], 25 200 € (2006.)[35], 26 100 € (2007.).[36]

Kao glavna luka u zemlji, zbog jednog od najvecih regionalnih tržišta na Pirinejskom polutoku, Lisabon se zajedno sa svojom gusto naseljenom okolicom razvijao proteklih 20-setak godina (potpuno pogrešno) uglavnom kao bankarski, tehnološki (uglavnom IT i telefonija) i medijski centar Portugala, u kojem su vodece nacionalne televizijske, radijske i novinske kuce.

Nove poslovne zgrade u kvartu Parque das Nações

Burza Euronext Lisboa, zajedno s burzama u Amsterdamu, Bruxellesu i Parizu, dio je sveuropskog sisema Euronext, kojii je od 2007. povezan s Njujorškom burzom u multinacionalnoj grupi burza dionica NYSE Euronext.

Realni industrijski sektor koji se prostirao duž obale rijeke prema sjeveru i obuhvacao tradicionalne grane, kao što su brodogradnja, željezare, rafinerije nafte, tekstilna industrija, kemijska industrija, proizvodnja šecera, piva, keramike, lijekova, duhana, tekstila, prerade ribe i drugo, se drasticno smanjio za proteklih 20 godina, mnogi pogoni su zatvoreni

U planu su mnoge (nerealne) investicije i projekti, kao što je izgradnja novog aerodroma, novi most još veci most dug 30 km, proširenje mreže metroa, izgradnja centralne bolnice, izgradnja dvije željeznicke pruge velike brzine za Madrid, Porto, Vigo i ostatak Evrope, obnovu glavnog dijela grada (izmedu Praça do Marquês de Pombal i Praça do Comércio), izgradnja velikog broja biciklistickih staza i slicne stvari koje bi se trebale financirati iz budžetskog deficita.[37]

Edukacija

Ekonomski fakultet univerziteta NOVA

Lisabon je važan univerzitetski centar sa više univerziteta i akademija. Najstariji univerzitet osnovan je još 1290. (to je danas Univerzitet Coimbra) njegov nasljednik je Universidade de Lisboa osnovan 1911., Tehnicki univerzitet (Universidade Técnica de Lisboa) osnovan je 1931., Novi univerzitet (Universidade NOVA de Lisboa) 1973., cetiri privatna univerziteta (Universidade Católica Portuguesa, Lusíada, Lusíada, Universidade Autónoma de Lisboa) osnovana od 1985. do 1988. godine. Lisabon je i sjedište; Portugalske akademije nauka (Academia das Ciências de Lisboa -1779.) i Akademije umjetnosti (Academia Nacional de Belas-Artes), Historijska akademija (Academia Portuguesa da História, 1936.), Nacionalni konzervatorij (Conservatório Nacional de Lisboa, 1836.), Vojna akademija (Academia Militar, 1640.), te veliki niz drugih znacajnih naucnih institucija nacionalnog karaktera, kao što su Nacionalna biblioteka (Biblioteca Nacional de Portugal, 1796.) i brojni instituti.

U gradu djeluje više privatnih i državnih osnovnih i srednjih škola, U Velikom Lisabonu djeluju i medunarodne škole kao Saint Julian's School, Carlucci American International School of Lisbon, Saint Dominic's International School, Deutsche Schule Lissabon, Instituto Español de Lisboa i Lycée Français Charles Lepierre.

Ukupni broj studenata u Lisabonu za studijsku godinu 2007.–2008. bio je 125 867.[38]

Transport

 

Stanica metroa Telheiras

Danas je metro, najznacajniji za lisabonski javni transport, on sa svojih 4 linija dugih 39 povezuje centar grada s gornjim i istocnim kvartovima i predgradima. U planu je projekt proširenja, za trecinu, tad bi trebalo povezati i aerodrom, kao i sjeverne i zapadne dijelove grada. Autobusni i tramvajski transport kao i par uspinjaca vec više od vijeka održava komunalno transportno poduzece Companhia de Carris de Ferro de Lisboa (Carris).

Tradicionalno sredstvo javnog prijevoza po centru je tramvaj uveden u promet krajem 19. vijeka, sa kolima uveženim iz Sjedinjenih Država zvani kolokvijalno americanos. Prvi originalni tramvaji još se mogu vidjeti u Museu da Carris (Muzej javnog transporta)[39] Osim na novoj liniji 15, na svim drugim linijama još uvijek se koriste mala žuta vozila s pocetka 20. vijeka, koji su i danas jedna od turistickih atrakcija grada, svojim dimenzijama izvrsno prilagodenima strmim usponima i uskim ulicama starog dijela grada.[40][41]

Velik dio javnog transporta odvija se autobusima, od koje održavaju firme Vimeca,[42] Rodoviaria de Lisboa,[43] Transportes Sul do Tejo,[44] Boa Viagem,[45] Barraqueiro,[46] koja imaju brojne terminale po gradu kao polazne stanice.

U Lisabonu, svoje polazne stanice imaju cetiri prigradske željeznicke linije: Cascais, Sintra i Azambuja (Comboios de Portugal, CP) i Setúbal (Fertagus) koja prelazi preko mosta 25 de Abril. Odvojena CP linija za Setúbal završava na obali Teja i potom se trajektom prebacuje u Lisabon. Glavne su željeznicke stanice Santa Apolónia, Rossio, Gare do Oriente i Cais do Sodré. Lisabon za sada nema gradsku željeznicu (tramvajska linija 15, premda koristi nove i brze tramvaje, ne spada u tu kategoriju), ali u planu je izgradnja nekoliko linija prema naseljima u periferiji.

Aerodrom Portela

Preko rijeke Tejo, koja je tu izuzetno široka, izgradena su dva velika mosta: Željezni viseci most Ponte 25 de Abril (Most 25. aprila), svecano je otvoren 6. augusta 1966. kao Ponte Salazar, i kasnije je preimenovan po datumu revolucije karanfila, on je dugo vremena bio najduži viseci most u Evropi. Povezuje grad s novim kvartovima koji su izgradeni na lijevoj obali Teja. Radi slicne boje, i željezne konstrukcije, cesto ga usporeduju s americkim mostom Golden Gate iz San Francisca. Slicnost nije slucajna, jer je most izgradilo americko poduzece American Bridge Company, koje je izgradilo i most San Francisco – Oakland Bay u San Franciscu. Drugi most Ponte Vasco da Gama, otvoren u maju 1998., je armirano betonski na nosacima koji se protežu preko jezera koje tu tvori rijeka, tako da ima raspon od 17,2 km, donedavno je bio najduži evropski most.

Usluge prijevoza trajektom održava poduzece Transtejo-Soflusa,[47] s polascima iz raznih mjesta u gradu za Cacilhas, Seixal, Montijo, Porto Brandão i Trafariu.

Lisabon je dobro povezan sa svojim predgradima i ostatkom Portugala, gustom mrežom autoputa, oko grada ima tri prstena 2ª Circular, CRIL i CREL. Medunarodni aerodrom Portela, na sjeveru grada, sjedište je domacih avio kompanija; TAP i Portugalia, s redovnim linijama za Evropu, Afriku i obje Amerike.

Sport

Estadio da Luz, stadion nogometnog kluba Benfica

Lisabon ima bogatu i dugu sportsku tradiciju, a nogomet je najpopularniji sport. Grad je bio jedan od domacina Evropskog prvenstva u nogometu 2004. i domacin finala Svjetskog prvenstva u rukometu 2003. U Lisabonu je bio start Relija Dakar 2006. i 2007..

Sport Lisboa e Benfica (poznatiji kao "Benfica" ili "Benfica Lisabon") je klub poznat širom svijeta po svom nogometnom timu, jednom od najznacajnijih u Europi, dvostrukom pobjedniku i peterostrukom finalisti UEFA Lige prvaka, finalisti UEFA Europske lige i Interkontinentalnog kupa. Drugi veci klubovi iz Lisabona su Sporting Clube de Portugal (poznatiji kao "Sporting" ili "Sporting Lisabon"), pobjednik je UEFA Kupa pobjednika kupova 1964. i finalist Kupa UEFA 2005, i C.F. Belenenses (poznatiji kao "Belenenses" ili "Belenenses Lisabon"). Ta tri kluba, zajedno su osvojili 57 naslova prvaka i 51 drugo mjesto u Portugalskoj prvoj ligi, 52 Portugalska kupa i 11 portugalskih superkupova. Sportski klubovi iz Lisabona osvojili su mnoge naslove i u drugim sportovima. Popularni su takoder i dvoranski nogomet (Futsal), rukomet, košarka i hokej na koturaljkama. U Lisabonu je mnogo sportskih objekata, od atletskih staza i marina do golf terena i mountain-bike staza. Svakog marta u gradu se održava Lisabonski polumaraton, dok je u septembru Portugalski polumaraton.

Lisabon ima dva stadiona sa pet zvjezdica, prema Uefinoj standardima: Estádio da Luz kapaciteta preko 65 000 gledatelja i Estádio José Alvalade, kapaciteta preko 50 000 gledatelja. Ostali su stadioni Estádio do Restelo, kapaciteta više od 30 000 i Estádio Nacional u Oeirasu, kapaciteta više od 37 000.

Poznati sugradani

Klaustar katedrale

Gradovi prijatelji

Lisabon ima ugovore o prijateljstvu sa slijedecim gradovima : [49]

I ugovore o suradnji sa; [49]